నవంబర్ 5న నితీష్ తివారీ దర్శకత్వంలో వచ్చిన రామాయణం: పార్ట్ 1 ప్రపంచవ్యాప్తంగా విడుదలైంది. వాణిజ్య వర్గాల అంచనాల ప్రకారం తొలి రోజు దేశంలో ₹64.85 కోట్ల నికర వసూళ్లు, ప్రపంచవ్యాప్తంగా దాదాపు ₹121.62 కోట్ల స్థూల వసూళ్లు సాధించింది. ఉత్తరాది రాష్ట్రాల్లో ప్రేక్షకులు భారీగా తరలివచ్చారు. దక్షిణాదిలో మాత్రం స్పందన నిరాశపరిచిందని వాణిజ్య వర్గాలే అంగీకరిస్తున్నాయి.
విడుదలైన కొన్ని గంటల్లోనే పాత ప్రశ్న మళ్లీ వినిపించింది. ఈ చిత్రం మూలానికి కట్టుబడి ఉందా? రామాయణాన్ని మార్చేశారా? నిజానికి భారతీయ సినిమా ఈ ప్రశ్నతో 109 ఏళ్లుగా పోరాడుతోంది. ఆ చరిత్రను నిజాయితీగా పరిశీలిస్తే, "రామాయణాన్ని మార్చవచ్చా?" అనే ప్రశ్నకు జవాబు అవును, కాదు అన్నంత సులువుగా ఉండదు.
గీటురాయి: వాల్మీకి రామాయణం
శ్రీరాముడి జీవితాన్ని ఎవరు ఏ రూపంలో చెప్పినా, దాన్ని కొలిచే గీటురాయి ఒక్కటే: ఆదికావ్యమైన వాల్మీకి రామాయణం. శతాబ్దాల పాటు ఈ ఇతిహాసం దాదాపు ప్రతి భారతీయ భాషలోనూ మళ్లీ మళ్లీ రూపుదిద్దుకుంది. తమిళంలో కంబ రామాయణం, తెలుగులో రంగనాథ రామాయణం, మొల్ల రామాయణం, మలయాళంలో అధ్యాత్మ రామాయణం, అవధిలో రామచరితమానస్. ప్రతి కవి తనదైన భక్తిని, తన ప్రాంతపు సంప్రదాయాన్ని జోడించారు.
సినిమా ఈ సంపదనంతటినీ వారసత్వంగా అందుకుంది. చాలా రామాయణ చిత్రాలు వాల్మీకి రామాయణం నుంచే కాకుండా ఈ తర్వాతి కావ్యాలు, జానపద గాథలు, రంగస్థల నాటకాల నుంచి కూడా స్ఫూర్తి పొందాయి. అందుకే తెరపై మనం "రామాయణం" అనుకునే ఎన్నో దృశ్యాలు వాల్మీకి రామాయణంలో కనిపించవు.
ఆరంభం
దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే మూకీ చిత్రం లంకా దహన్ (1917) తొలి రామాయణ చిత్రాల్లో ఒకటి. ఇందులో శ్రీరాముడిగా, సీతగా ఒకే నటుడు అన్నా సాలుంకే నటించారు. భారతీయ సినిమాలో తొలి ద్విపాత్రాభినయం అదే. తెలుగులో 1934 నాటి తొలి లవకుశ ₹40,000 వసూలు చేసి ఆనాటి తెలుగు సినిమాకు రికార్డు నెలకొల్పింది.
మార్పులను ప్రేక్షకులు ఆదరించినప్పుడు
రామ్ రాజ్య (1943, హిందీ)
విజయ్ భట్ తీసిన ఈ చిత్రం ఉత్తరకాండ ఘట్టాలను తెరకెక్కించింది. ఇందులో ఒక చాకలివాడి మాటలే సీత వనవాసానికి కారణమవుతాయి. సీత "వనదేవి" అనే పేరుతో వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్రమంలో తలదాచుకుంటుంది. లవకుశులు అశ్వమేధ అశ్వాన్ని బంధించి రాముడి సైన్యాన్నే ఎదిరిస్తారు. ఈ చిత్రం 88 వారాలు ఆడింది, 1943లో మూడో అతిపెద్ద వసూళ్ల చిత్రంగా నిలిచింది. మహాత్మా గాంధీ తన జీవితంలో చూసిన ఏకైక భారతీయ చిత్రం ఇదే.
సీతారామ కళ్యాణం (1961)
ఎన్టీఆర్ తొలిసారి దర్శకత్వం వహించిన చిత్రం. పేరు సీతారాములది, కానీ కథకు కేంద్రం రావణుడు. ఎన్టీఆర్ స్వయంగా రావణుడిగా నటించి, అతడిని గొప్ప శివభక్తుడిగా, సంగీత విద్వాంసుడిగా చూపారు. రావణుడు రాముడి కంటే పెద్దవాడు కాబట్టి రాముడి పాత్రకు యువ నటుడు ఉండాలని హరనాథ్‌ను ఎంచుకున్నారు. ఈ చిత్రంలో రావణుడు సీతా స్వయంవరానికి వచ్చి శివధనుస్సును ఎత్తలేక వెనుదిరుగుతాడు. వాల్మీకి రామాయణంలో ఈ దృశ్యం లేదు. అక్కడ విశ్వామిత్రుడు తీసుకురాగా జనకుడి సభలో రాముడు విల్లు ఎక్కుపెట్టి విరుస్తాడు. అయినా చిత్రం విడుదలైన 28 కేంద్రాల్లోనూ 50 రోజులు ఆడింది. "సీతారాముల కళ్యాణము చూతము రారండి" పాట లేని తెలుగు పెళ్లి ఈనాటికీ అరుదే.
లవకుశ (1963)
తెలుగు సినిమా చరిత్రలో మైలురాయి. తెలుగులో తొలి పూర్తి రంగుల చిత్రం. విడుదలైన 26 కేంద్రాల్లోనూ 100 రోజులు, మొత్తంగా 62 కేంద్రాల్లో 100 రోజులు, 75 వారాల పాటు నిరంతర ప్రదర్శన. ఉత్తమ తెలుగు చిత్రంగా జాతీయ పురస్కారం అందుకుంది.
ఈ చిత్రంలోనూ రెండు ప్రధాన మార్పులున్నాయి. వాల్మీకి రామాయణంలో ప్రజల గుసగుసలు రాముడికి సభలోనే చేరతాయి. ఇక్కడ ఒక చాకలివాడు సీతపై నింద వేస్తాడు. అలాగే లవకుశులు రాముడి సైన్యాన్ని ఓడించి హనుమంతుడిని బంధించే ఘట్టం తర్వాతి కాలపు జైమిని భారతంలోనిది. వాల్మీకి రామాయణంలో ఆ ఇద్దరు బాలలు అశ్వమేధ యాగంలో రామాయణాన్ని గానం చేస్తారు. అయినా ప్రేక్షకులు ఎన్టీఆర్, అంజలీదేవిలను సీతారాములుగానే కొలిచారు.
సంపూర్ణ రామాయణం (1958, తమిళం)
తమిళ ఉగాది కానుకగా విడుదలైన ఈ చిత్రం శ్రీరాముడి జననం నుంచి పట్టాభిషేకం వరకు రామాయణాన్ని తెరకెక్కించింది. ఎన్టీఆర్ రాముడిగా, పద్మిని సీతగా, శివాజీ గణేశన్ భరతుడిగా నటించారు. శివాజీ గణేశన్ నటించిన తొలి పౌరాణిక చిత్రం ఇదే. ఈ చిత్రంలోనూ మార్పులున్నాయి. రాముడి పాదస్పర్శతో రాయి నుంచి అహల్య తిరిగి ప్రాణం పోసుకున్నట్లు చూపారు. వాల్మీకి రామాయణంలో ఆమె రాయిగా మారదు, ఎవరికీ కనిపించకుండా గాలినే ఆహారంగా తపస్సు చేస్తుంది. సీతా స్వయంవరంలో రావణుడు విల్లు ఎత్తలేక వెనుదిరిగే దృశ్యమూ ఉంది. అది కూడా వాల్మీకి రామాయణంలో లేదు. శివాజీ గణేశన్ నటనతో అన్నపై భరతుడి భక్తి ఈ చిత్రంలో అత్యంత గుర్తుండిపోయే ఘట్టాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది. చిత్రం 264 రోజులకు పైగా ఆడి రజతోత్సవం జరుపుకుంది. సినిమాలంటే పెద్దగా ఆసక్తి చూపని రాజాజీ సైతం ఈ చిత్రాన్ని, ముఖ్యంగా శివాజీ గణేశన్ భరతుడిని మనసారా ప్రశంసించారు.
సంపూర్ణ రామాయణం (1972, తెలుగు)
ఈ జాబితాలో బాపు చిత్రం ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది, మరో కారణంతో. తర్వాతి కాలపు జోడింపుల జోలికి వెళ్లకుండా, వాల్మీకి రామాయణానికి దగ్గరగా సీతారాముల జీవితాన్ని సంపూర్ణంగా తెరకెక్కించారు. బాపు మార్చింది కథను కాదు, రాముడి ముఖాన్ని. తెలుగు ప్రేక్షకులు ఎన్టీఆర్‌నే రాముడిగా కొలుస్తున్న రోజుల్లో, తొమ్మిదేళ్ల క్రితం లవకుశలో శత్రుఘ్నుడిగా నటించిన శోభన్ బాబును రాముడిగా ఎంచుకున్నారు. ఆ ప్రకటన రాగానే నలువైపుల నుంచి విమర్శలు వచ్చాయి. ఆరేడు లక్షల రూపాయలే పెద్ద వ్యయంగా భావించే రోజుల్లో దాదాపు ₹17 లక్షలతో ఈ చిత్రాన్ని నిర్మించారు.
1972 మార్చి 16న ఉగాది సందర్భంగా విడుదలైన ఈ చిత్రం అంచనాలన్నింటినీ తలకిందులు చేసింది. పది కేంద్రాల్లో 100 రోజులు ఆడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 70 ఎంఎం ప్రదర్శనశాలలో 100 రోజులు ఆడిన తొలి తెలుగు చిత్రంగా నిలిచింది. లవకుశ తర్వాత మళ్లీ పల్లెల నుంచి బళ్లు కట్టుకుని జనం తరలివచ్చిన చిత్రం ఇదే. తర్వాత ఎన్టీఆర్ స్వయంగా ఈ చిత్రాన్ని ప్రత్యేకంగా చూసి శోభన్ బాబును మెచ్చుకున్నారు. మూలానికి కట్టుబడి ఉన్నా ప్రేక్షకులు ఆదరిస్తారని ఈ చిత్రం నిరూపించింది.
శ్రీరామరాజ్యం (2011)
నాలుగు దశాబ్దాల తర్వాత బాపు తన చివరి చిత్రంగా మళ్లీ రామాయణాన్నే ఎంచుకున్నారు. ఇది లవకుశకు కొత్త రూపం. లవకుశ ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన రెండు తర్వాతి జోడింపులను అలాగే ఉంచారు. సీత వనవాసానికి దారితీసే చాకలివాడి నింద ఒకటి. లవకుశులు రాముడి సైన్యాన్ని ఓడించే యుద్ధం మరొకటి. ఈ యుద్ధం వాల్మీకి రామాయణంలోనిది కాదు, జైమిని భారతంలోనిది. బాలకృష్ణ రాముడిగా, నయనతార సీతగా, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు వాల్మీకి మహర్షిగా నటించగా, ఇళయరాజా సంగీతం అందించారు. చిత్రం విజయం సాధించి ఏడు నంది పురస్కారాలు అందుకుంది.
మార్పులు చేసిన ఈ చిత్రాలన్నింటిలో ఒక సామ్యం ఉంది. ఆ మార్పులు భక్తిని పెంచాయి. చాకలివాడి నింద రాముడి త్యాగాన్ని మరింత బాధాకరంగా చూపింది. లవకుశుల యుద్ధం ఆ బాలల పరాక్రమాన్ని, హనుమంతుడి భక్తిని కళ్లకు కట్టింది. సీతారామ కళ్యాణంలో రావణుడి గొప్పతనం రాముడి విజయాన్ని మరింత ఉన్నతంగా నిలిపింది.
విమర్శకులు మెచ్చారు, ప్రేక్షకులు రాలేదు
బాపు సీతాకళ్యాణం (1976) రాముడి జననం నుంచి స్వయంవరం వరకు సాగుతుంది. మధ్యలో విష్ణువు అవతారాల గాథలు, ఆనాటికి కొత్తదైన కెమెరా మాయాజాలం. లండన్, షికాగో అంతర్జాతీయ చిత్రోత్సవాల్లో ప్రదర్శితమైంది. బ్రిటిష్ ఫిల్మ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ పాఠ్యాంశంగా మారింది. కానీ ఇక్కడ వసూళ్లలో వెనుకబడింది.
జి. అరవిందన్ మలయాళ చిత్రం కాంచన సీత (1977) మరింత సాహసం చేసింది. సీత తెరపై ఒక్కసారి కూడా కనిపించదు. ఆమె ఉనికి ప్రకృతి రూపంలోనే, అడవిలో, గాలిలో, నీటిలో అనుభవమవుతుంది. ప్రధాన పాత్రల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ అడవుల్లోని రామ చెంచు గిరిజనులు నటించారు. సీత లేకుండా రాముడు యాగం చేయడాన్ని భరతుడు నిలదీస్తాడు. విమర్శకులు ఈ చిత్రాన్ని కళాఖండంగా కీర్తించారు. గిరిజనులతో దేవతల పాత్రలు వేయించారని కొందరు ధర్మద్రోహం ఆరోపణలు కూడా చేశారు.
మార్పులు గాయం చేసినప్పుడు
రావణ్ (2010)
మణిరత్నం రామాయణ ఛాయలను ఆధునిక కాలానికి తెచ్చారు. కథను రావణుడి వైపు నుంచి చెప్పారు. "రావణుడు" సానుభూతి పొందే పాత్ర, "రాముడు" ఒక పోలీసు అధికారి. ₹55 కోట్ల నిర్మాణ వ్యయంతో తీసిన హిందీ రావణ్ ₹39.37 కోట్లతో పరాజయం పాలైంది. తమిళ రావణన్ మాత్రం ₹65 కోట్లు రాబట్టింది. అదే చిత్రం, రెండు భాషల ప్రేక్షకుల నుంచి రెండు భిన్నమైన తీర్పులు.
ఆదిపురుష్ (2023)
రామాయణ చిత్రాల చరిత్రలో అతిపెద్ద పతనం ఇదే. ఇందులో రాముడు, సీత, హనుమ అనే పేర్లే వినిపించవు. "రాఘవ్", "జానకి", "బజరంగ్" అని పిలిచారు. పుష్పక విమానం స్థానంలో రావణుడు ఒక భారీ గబ్బిలం మీద ఎగురుతాడు. సీతను తీగలతో బంధించి తీసుకెళ్తాడు. జటాయువు గరుడుడిలా కనిపిస్తాడు. బంగారు లంక నల్లగా మారింది. ఇంద్రజిత్ ఒంటి నిండా పచ్చబొట్లు. అన్నిటికన్నా ఎక్కువ బాధించింది హనుమంతుడి నోట పలికించిన వీధి భాష. ప్రశాంతతకు ప్రతిరూపమైన శ్రీరాముడిని కోపిష్టిగా చూపడాన్నీ విమర్శకులు తప్పుపట్టారు.
ఫలితం స్పష్టంగా కనిపించింది. తొలి రోజు ₹86.75 కోట్లు, ఏడో రోజుకి ₹4.85 కోట్లు. టికెట్ ధర తగ్గించినా ప్రేక్షకులు తిరిగి రాలేదు. విమర్శల తర్వాత నిర్మాతలు సంభాషణలు మార్చారు. రచయిత ఈ చిత్రం రామాయణం ఆధారంగా తీసింది కాదని, దాని స్ఫూర్తితో మాత్రమే తీశామని వెనక్కి తగ్గారు. సీతను "భారత పుత్రిక"గా పేర్కొనడంపై నేపాల్‌లోని కాఠ్మండు మేయర్ ఆ నగరంలో చిత్ర ప్రదర్శనను నిలిపివేశారు. ₹500 నుంచి ₹700 కోట్ల అంచనా వ్యయంతో తీసిన చిత్రం ₹350 నుంచి ₹450 కోట్ల వద్దే ఆగిపోయింది.
మనం ప్రేమించే దృశ్యాలు, వాల్మీకి రామాయణంలో లేనివి
ఇక్కడే అసలు ఆశ్చర్యం ఉంది. మనం తరతరాలుగా రామాయణంలో భాగమని నమ్ముతున్న ఎన్నో దృశ్యాలు వాల్మీకి రామాయణంలో లేవు.
- లక్ష్మణ రేఖ: అరణ్యకాండలో సీత పట్టుబట్టడంతో లక్ష్మణుడు రాముడిని వెతుక్కుంటూ వెళ్తాడు. ఏ గీతా గీయడు. ఏ సంస్కృత రామాయణంలోనూ ఈ రేఖ ప్రస్తావన లేదు.
- అహల్య రాయిగా మారడం: బాలకాండలో గౌతముని శాపంతో అహల్య ఎవరికీ కనిపించకుండా, గాలినే ఆహారంగా తపస్సు చేస్తుంది. రాయిగా మారిన ప్రస్తావన తొలిసారి కాళిదాసు రఘువంశంలో వస్తుంది.
- శబరి రుచి చూసి పళ్లు ఇవ్వడం: వాల్మీకి రామాయణంలో శబరి రాముడికి పళ్లు సమర్పిస్తుంది. ముందు రుచి చూసినట్లు లేదు.
- చాకలివాడి నింద: ప్రజల మాటలు రాముడికి సభలోనే చేరతాయి.
- లవకుశుల యుద్ధం: జైమిని భారతం నుంచి వచ్చిన ఘట్టం.
- స్వయంవరంలో రావణుడు: వాల్మీకి రామాయణంలో ఈ దృశ్యం లేదు.
వీటిలో ఏ ఒక్కటీ వివాదం కాలేదు. పైగా ప్రేక్షకులు వీటిని గుండెలకు హత్తుకున్నారు. ఎందుకంటే ప్రతి మార్పు సీతారాములను, లక్ష్మణుడిని, హనుమంతుడిని మరింత ఉన్నతంగా నిలిపింది.
రామాయణం: పార్ట్ 1 ఎక్కడ నిలుస్తోంది?
నితీష్ తివారీ చిత్రం శ్రీరాముడి జననంతో కాకుండా రావణుడి ఎదుగుదలతో మొదలవుతుంది. చిత్రంలో గణనీయమైన భాగం రావణుడి గతానికే కేటాయించారు. ఇది మూలం నుంచి ఎంత దూరం వెళ్లిందనే విషయంలో సమీక్షలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఈ భాగాలు వాల్మీకి రామాయణం నుంచి కాకుండా ఇతర ఆధారాల నుంచి తీసుకున్నవని ఒక తెలుగు సమీక్ష అభిప్రాయపడింది. రాముడు తన లక్ష్యం గురించి తడబడుతున్నట్లు చూపడం కూడా వాల్మీకి రామాయణానికి విరుద్ధమని, అక్కడ రాముడికి తన కర్తవ్యం పట్ల ఎన్నడూ సందేహం లేదని ఆ సమీక్ష గుర్తుచేసింది. మరో సమీక్ష మాత్రం చిత్రం ప్రధానంగా వాల్మీకి రామాయణాన్నే అనుసరిస్తూ, ఇతర రామాయణాల నుంచి కొంత స్వీకరించిందని పేర్కొంది. శూర్పణఖ భర్త విద్యుజ్జిహ్వతో రావణుడి సుదీర్ఘ ఘట్టమే చిత్రంలో బలహీనమైన భాగమని ఇంకో సమీక్ష అభిప్రాయపడింది.
నటన విషయంలో మాత్రం దాదాపు ఏకాభిప్రాయం ఉంది. సంయమనానికి ప్రతిరూపమైన మర్యాదా పురుషోత్తముడిని రణబీర్ కపూర్ చక్కగా ఆవిష్కరించారని, చిత్రంలోని ఎన్నో ఉత్తమ ఘట్టాల్లో యశ్ రావణుడే ఆధిపత్యం చెలాయించాడని సమీక్షకులు మెచ్చుకున్నారు. అసంతృప్తి అంతా నిడివి, సంగీతం విషయంలోనే. 195 నిమిషాల నిడివి ఓపికను పరీక్షిస్తుంది. హాన్స్ జిమ్మర్, ఏ.ఆర్. రెహమాన్ నేపథ్య సంగీతం భారీగా ఉన్నా, రామాయణంతో మనం ముడిపెట్టుకునే భక్తిభావం అందులో కొరవడిందని చాలామంది ప్రేక్షకులు భావిస్తున్నారు. కథ సీతాపహరణం తర్వాత కొద్దిసేపటికే ముగుస్తుంది. సన్నీ డియోల్ హనుమంతుడిగా చిత్రం చివరి క్షణాల్లోనే దర్శనమిస్తారు.
ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన విషయం గమనించాలి. ఆదిపురుష్ తొలి రోజు వసూళ్లు రామాయణం: పార్ట్ 1 కన్నా ఎక్కువ. అయినా వారం తిరిగేసరికి కుప్పకూలింది. తొలి రోజు అంకెలు తీర్పు కాదు. రెండో వారం ప్రేక్షకుల మనసే అసలు తీర్పు.
ఏ చిత్రమూ దాటలేని ఆ ఒక్క రేఖ
విచిత్రం ఏమిటంటే, లక్ష్మణ రేఖ వాల్మీకి రామాయణంలో లేదు. కానీ 109 ఏళ్లుగా ప్రేక్షకులు తామే ఒక రేఖ గీశారు. అది శ్రీరాముడి గౌరవం.
కథను ఎక్కడి నుంచైనా మొదలుపెట్టండి. రావణుడి వైపు నుంచి చూపండి. జానపద గాథలను జోడించండి. కొత్త సంగీతం, కొత్త సాంకేతికత వాడండి. లవకుశ, సీతారామ కళ్యాణం, రామ్ రాజ్య చేసింది ఇదే. కానీ ఆ మార్పులు రాముడిని చిన్నవాడిని చేస్తే, హనుమంతుడి భక్తిని హేళన చేస్తే, సీత పవిత్రతను తగ్గిస్తే ప్రేక్షకుడు క్షమించడు. ఆదిపురుష్ నేర్పిన పాఠం ఇదే.
రామాయణం: పార్ట్ 1 ఏ దారిలో వెళ్తుందో రాబోయే రోజులే చెప్పాలి. మీరు చిత్రం చూశారా? ఇది లవకుశ దారా, ఆదిపురుష్ దారా? మీ అభిప్రాయాన్ని మాతో పంచుకోండి.
